Trong xu hướng chuyển đổi số ngành sản xuất, ngày càng nhiều doanh nghiệp quan tâm đến việc ứng dụng MES (Manufacturing Execution System – Hệ thống điều hành sản xuất) để quản lý tiến độ, chất lượng và hiệu suất vận hành nhà máy.

Tuy nhiên, khi bắt đầu tìm hiểu về MES, không ít doanh nghiệp gặp phải những băn khoăn:

• Chi phí triển khai MES có thể lên đến hàng tỷ đồng.
• Dữ liệu sản xuất hiện vẫn được quản lý bằng Excel hoặc giấy tờ.
• Thông tin về sản xuất, chất lượng, thiết bị nằm rải rác ở nhiều hệ thống.
• Chưa xác định được nên bắt đầu số hóa từ công đoạn nào.
• Khó đánh giá hiệu quả đầu tư trước khi triển khai.

Vậy để bắt đầu chuyển đổi số nhà máy, doanh nghiệp có thực sự cần đầu tư ngay một hệ thống MES quy mô lớn?

Câu trả lời là không nhất thiết.

Điều quan trọng không phải là triển khai hệ thống lớn đến đâu, mà là xác định đúng vấn đề cần giải quyết và lựa chọn lộ trình số hóa phù hợp với thực tế vận hành.

Vì sao triển khai MES thường đòi hỏi khoản đầu tư lớn?

MES là hệ thống hỗ trợ quản lý và giám sát hoạt động sản xuất, từ lệnh sản xuất, tiến độ thực hiện, chất lượng sản phẩm đến tình trạng thiết bị và truy xuất nguồn gốc.

Một hệ thống MES toàn diện có thể mang lại nhiều lợi ích, nhưng chi phí triển khai cũng phụ thuộc đáng kể vào phạm vi và mức độ phức tạp của từng nhà máy.

Một số yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí gồm:

• Tích hợp hệ thống: Kết nối MES với ERP, hệ thống quản lý sản xuất và các phần mềm hiện có.
• Thu thập dữ liệu thiết bị: Kết nối PLC, cảm biến và thiết bị IoT để ghi nhận dữ liệu.
• Tùy chỉnh nghiệp vụ: Xây dựng chức năng phù hợp với quy trình sản xuất đặc thù.
• Chuẩn hóa dữ liệu: Đồng bộ dữ liệu từ nhiều nguồn có cấu trúc và cách quản lý khác nhau.
• Triển khai và vận hành: Đào tạo nhân viên, chuyển đổi dữ liệu, bảo trì và hỗ trợ kỹ thuật.

Khi doanh nghiệp muốn triển khai đồng thời tất cả các chức năng trên, dự án có thể trở nên phức tạp, kéo dài thời gian thực hiện và đòi hỏi ngân sách lớn.

Vì vậy, trước khi quyết định đầu tư MES, doanh nghiệp cần xác định rõ: Nhà máy đang gặp vấn đề gì và chức năng nào thực sự cần thiết ở thời điểm hiện tại?

Bước đầu tiên của DX nhà máy không phải là mua phần mềm, mà là nhìn rõ dữ liệu sản xuất

Hãy xem xét một số tình huống thường gặp tại các nhà máy.

Trong quản lý sản xuất: Sản lượng được cập nhật thủ công vào Excel. Để biết tiến độ trong ngày, quản lý phải chờ nhân viên tổng hợp và gửi báo cáo.

Trong quản lý chất lượng: Thông tin lỗi sản phẩm được ghi trên giấy hoặc nhiều file khác nhau, khiến việc phân tích tỷ lệ lỗi theo công đoạn mất nhiều thời gian.

Trong quản lý thiết bị: Thời gian dừng máy và nguyên nhân sự cố chưa được ghi nhận đầy đủ, khiến doanh nghiệp khó xác định đâu là điểm nghẽn ảnh hưởng đến năng suất.

Trong quản lý tồn kho: Dữ liệu nguyên vật liệu, bán thành phẩm và thành phẩm được quản lý riêng lẻ, dễ phát sinh chênh lệch giữa các bộ phận.

Để cải thiện những vấn đề này, doanh nghiệp không nhất thiết phải triển khai ngay toàn bộ chức năng của MES.

Trong nhiều trường hợp, việc tập trung dữ liệu hiện có và xây dựng dashboard theo dõi đã có thể giúp nhà quản lý nắm bắt tình hình nhanh hơn, giảm thời gian tổng hợp báo cáo và phát hiện bất thường sớm hơn.

Giá trị đầu tiên của DX không nằm ở việc số hóa mọi quy trình, mà là giúp doanh nghiệp nhìn thấy điều gì đang thực sự diễn ra trong nhà máy.

Lộ trình số hóa nhà máy theo từng giai đoạn

Thay vì triển khai một dự án quy mô lớn ngay từ đầu, doanh nghiệp có thể tiếp cận DX theo từng bước, dựa trên mức độ ưu tiên và hiệu quả thực tế.

Giai đoạn 1: Tập trung và chuẩn hóa dữ liệu

Bắt đầu bằng việc rà soát dữ liệu đang được quản lý trên Excel, giấy tờ hoặc các hệ thống hiện tại.

Xác định những thông tin cần thiết như sản lượng, tiến độ sản xuất, tỷ lệ lỗi, thời gian vận hành thiết bị và tồn kho.

Sau đó, từng bước chuẩn hóa và tập trung dữ liệu để tạo nền tảng cho việc theo dõi và phân tích.

Giai đoạn 2: Trực quan hóa hoạt động sản xuất

Khi dữ liệu đã được tập trung, doanh nghiệp có thể xây dựng dashboard để theo dõi các chỉ số quan trọng:

• Sản lượng thực tế so với kế hoạch.
• Tình trạng hoạt động và dừng máy.
• Tỷ lệ lỗi theo dây chuyền hoặc công đoạn.
• Hiệu suất thiết bị và năng suất sản xuất.
• Tình trạng tồn kho nguyên vật liệu và thành phẩm.

Thông qua dashboard, bộ phận quản lý có thể theo dõi hoạt động nhà máy một cách trực quan, thay vì phải tổng hợp thông tin từ nhiều báo cáo riêng lẻ.

Mức độ cập nhật theo thời gian thực sẽ phụ thuộc vào phương thức thu thập và kết nối dữ liệu của từng nhà máy.

Giai đoạn 3: Số hóa và tự động hóa các nghiệp vụ ưu tiên

Sau khi có dữ liệu để đánh giá tình hình, doanh nghiệp có thể xác định những công đoạn cần cải thiện trước.

Ví dụ:

• Tự động thu thập sản lượng từ thiết bị.
• Số hóa biểu mẫu kiểm tra chất lượng.
• Gửi cảnh báo khi thiết bị dừng bất thường.
• Điện tử hóa lệnh sản xuất và báo cáo tiến độ.
• Đồng bộ dữ liệu tồn kho giữa các bộ phận.

Việc triển khai theo từng nghiệp vụ giúp doanh nghiệp kiểm chứng hiệu quả trước khi mở rộng phạm vi đầu tư.

Giai đoạn 4: Mở rộng MES và tích hợp ERP

Khi nhu cầu quản lý trở nên phức tạp hơn, doanh nghiệp có thể tiếp tục triển khai các chức năng MES chuyên sâu, tích hợp ERP hoặc mở rộng hệ thống sang nhiều dây chuyền, nhiều nhà máy.

Điều quan trọng là ngay từ giai đoạn đầu, kiến trúc hệ thống và cấu trúc dữ liệu cần được thiết kế có tính đến khả năng mở rộng trong tương lai.

Lợi ích của việc bắt đầu DX từ quy mô nhỏ

Kiểm soát chi phí đầu tư

Thay vì đầu tư đồng thời cho toàn bộ nhà máy, doanh nghiệp có thể ưu tiên những khu vực hoặc nghiệp vụ có nhu cầu cấp thiết, từ đó phân bổ ngân sách hợp lý hơn.

Giảm áp lực thay đổi đối với nhân viên

Triển khai theo từng giai đoạn giúp đội ngũ vận hành có thời gian làm quen với công cụ và quy trình mới, hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất.

Đánh giá hiệu quả bằng dữ liệu thực tế

Doanh nghiệp có thể đo lường sự thay đổi về thời gian lập báo cáo, tỷ lệ lỗi, thời gian dừng máy hoặc năng suất để quyết định bước đầu tư tiếp theo.

Tạo nền tảng cho MES và AI trong tương lai

Khi dữ liệu sản xuất được thu thập và quản lý có hệ thống, doanh nghiệp có điều kiện thuận lợi hơn để triển khai MES, phân tích nâng cao, dự báo sự cố thiết bị và các ứng dụng AI.

Tuy nhiên, triển khai quy mô nhỏ không đồng nghĩa với phát triển những hệ thống rời rạc. Việc thống nhất cách quản lý dữ liệu và định hướng tích hợp ngay từ đầu là yếu tố quan trọng để tránh phát sinh chi phí khi mở rộng.

Khi nào doanh nghiệp nên triển khai MES toàn diện ngay từ đầu?

Không phải nhà máy nào cũng phù hợp với phương pháp triển khai từng phần.

Đối với những doanh nghiệp có yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng hoặc quản lý sản xuất liên tục trên nhiều công đoạn, việc triển khai MES toàn diện từ sớm có thể là lựa chọn hợp lý.

Một số trường hợp điển hình:

• Cần truy xuất đầy đủ lịch sử sản xuất và chất lượng theo từng sản phẩm hoặc lô hàng.
• Cần quản lý tập trung lệnh sản xuất, tiến độ và kết quả thực hiện trên nhiều dây chuyền.
• Có yêu cầu tích hợp chặt chẽ giữa ERP và hoạt động sản xuất.
• Cần chuẩn hóa quy trình quản lý giữa nhiều nhà máy.

Vì vậy, lựa chọn đúng không phải lúc nào cũng là hệ thống có chi phí thấp nhất, mà là giải pháp đáp ứng được yêu cầu vận hành và mang lại hiệu quả đầu tư phù hợp.

BAP đồng hành cùng doanh nghiệp trên lộ trình DX nhà máy

Tại BAP, chúng tôi hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất xây dựng giải pháp số hóa phù hợp với hiện trạng vận hành và mục tiêu phát triển.

Các lĩnh vực hỗ trợ bao gồm:

• Số hóa quy trình đang quản lý bằng Excel và giấy tờ.
• Tập trung dữ liệu sản xuất, chất lượng và thiết bị.
• Xây dựng dashboard giám sát hoạt động nhà máy.
• Phát triển và triển khai hệ thống MES.
• Tích hợp ERP và các hệ thống quản lý hiện có.
• Thu thập, phân tích dữ liệu thiết bị thông qua IoT.

Thay vì áp dụng cùng một giải pháp cho mọi nhà máy, BAP hướng đến việc tìm hiểu các vấn đề thực tế, xác định phạm vi ưu tiên và đề xuất phương án triển khai theo từng giai đoạn.

Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ một dây chuyền, một nhóm dữ liệu hoặc một quy trình đang gặp khó khăn, sau đó đánh giá kết quả trước khi mở rộng.

Kết luận: DX nhà máy không nhất thiết phải bắt đầu bằng một dự án hàng tỷ đồng

Chuyển đổi số nhà máy không đơn thuần là đầu tư phần mềm mới, mà là quá trình cải thiện cách doanh nghiệp thu thập, quản lý và sử dụng dữ liệu để đưa ra quyết định.

Một hệ thống MES toàn diện có thể là mục tiêu dài hạn, nhưng không phải lúc nào cũng là bước khởi đầu bắt buộc.

Đôi khi, điều nhà máy cần trước tiên không phải là một hệ thống lớn hơn, mà là khả năng nhìn rõ những gì đang diễn ra trên dây chuyền sản xuất.

Nếu nhà máy của bạn vẫn đang gặp khó khăn trong việc quản lý dữ liệu bằng Excel, giấy tờ hoặc nhiều hệ thống riêng lẻ, hãy bắt đầu bằng việc xác định những thông tin quan trọng nhất cần được tập trung và trực quan hóa.

BAP sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp từ những bước đầu tiên của hành trình DX.